کارگاه جامع استانداردهای آزمایشگاهی: عملیات خوب آزمایشگاهی (GLP)

استاندارد "عملیات خوب آزمایشگاهی" یا Good Laboratory Practice (GLP)، سیستم کیفیتی است که فرآیندهای سازمانی و شرایطی را که تحت آن مطالعات غیربالینی (Non-clinical) طراحی، انجام، پایش، ثبت، آرشیو و گزارش می‌شوند، پوشش می‌دهد. این کارگاه برای پرسنل شاغل در صنایع داروسازی، سم‌شناسی و تحقیقات بیوتکنولوژی طراحی شده است تا با الزامات سخت‌گیرانه سازمان‌هایی نظیر OECD و FDA (کد 21 CFR Part 58) جهت تضمین اعتبار داده‌ها (Data Integrity) آشنا شوند.

بخش اول: ارکان اصلی و ساختار سازمانی در GLP

رعایت GLP نیازمند تعریف دقیق مسئولیت‌هاست. در این بخش نقش‌های کلیدی تشریح می‌شوند:

• مدیریت آزمون (Study Director): تنها نقطه کنترل مطالعه؛ مسئول نهایی تفسیر، تحلیل، مستندسازی و گزارش نتایج. تفاوت مسئولیت‌های Study Director با محقق اصلی (Principal Investigator) در مطالعات چند مرکزی.
• واحد تضمین کیفیت (QA Unit): نهادی مستقل از تیم اجرایی که وظیفه ممیزی پروتکل‌ها و روش‌ها را بر عهده دارد تا اطمینان حاصل شود مطالعه طبق اصول GLP پیش می‌رود.
• آرشیوست (Archivist): مسئول نگهداری ایمن داده‌های خام (Raw Data)، نمونه‌ها و گزارش نهایی برای بازه زمانی مشخص (معمولاً ۵ تا ۱۵ سال) جهت امکان بازرسی مجدد.

بخش دوم: مستندسازی و یکپارچگی داده‌ها (Data Integrity)

شعار معروف GLP می‌گوید: "اگر ثبت نشده، انجام نشده است." تمرکز این بخش بر اصول ALCOA+ است:

• Attributable (قابل انتساب): مشخص بودن هویت فرد انجام دهنده و تاریخ دقیق امضا.
• Legible (خوانا): داده‌ها باید دائمی و خوانا باشند؛ ممنوعیت استفاده از لاک غلط‌گیر و روش صحیح اصلاح اشتباهات (یک خط روی اشتباه، درج مقدار صحیح، پاراف و تاریخ).
• Contemporaneous (همزمان): ثبت داده‌ها دقیقاً در لحظه انجام آزمایش، نه با تکیه بر حافظه در پایان روز.
• Original (اصلی): حفظ داده‌های خام اولیه (حتی پرینت‌های حرارتی دستگاه‌ها) به عنوان سند مرجع.
• Accurate (دقیق): صحت علمی و کالیبراسیون تجهیزات تولیدکننده داده.

بخش سوم: دستورالعمل‌های استاندارد عملیاتی (SOPs)

ستون فقرات هر آزمایشگاه GLP، مستندات SOP آن است. نحوه نگارش و مدیریت SOPها شامل:

• چرخه حیات SOP: از پیش‌نویس (Drafting) و بررسی (Review) تا تصویب، توزیع و بازنشستگی (Retirement) نسخه‌های قدیمی.
• انواع SOP: تفکیک دستورالعمل‌ها به گروه‌های: تجهیزات (کاربری و نگهداری)، مواد (تهیه و انبارش)، روش‌های آنالیتیکال و مدیریت پسماند.
• مدیریت انحراف (Deviation): تفاوت بین انحراف برنامه‌ریزی شده و نشده و نحوه مستندسازی آن‌ها بدون نقض اصول GLP.

بخش چهارم: مدیریت مواد آزمون و سیستم‌های تست

برای اطمینان از اینکه نتایج دقیقاً مربوط به ماده مورد آزمایش است:

• زنجیره تحویل (Chain of Custody): ثبت دقیق دریافت، توزیع و مصرف ماده مؤثره.
• تعیین ویژگی‌ها (Characterization): الزامات تعیین هویت، خلوص، پایداری و همگنی (Homogeneity) ماده آزمون و ماده رفرانس.
• سیستم‌های تست بیولوژیک: شرایط قرنطینه حیوانات آزمایشگاهی، شرایط محیطی (دما، رطوبت، سیکل نوری) و تاثیر آن‌ها بر نتایج فارماکولوژیک.

بخش پنجم: بازرسی و ممیزی (Audit Inspection)

آمادگی برای ممیزی‌های رگولاتوری:

• ممیزی‌های مبتنی بر مطالعه (Study-based Audits): بررسی یک مطالعه خاص از ابتدا تا انتها.
• ممیزی‌های مبتنی بر تسهیلات (Facility-based Audits): بررسی زیرساخت‌ها، اتاق‌های تمیز و سیستم‌های آب و هواساز.
• ممیزی‌های فرآیندی (Process-based Audits): نظارت بر یک پروسه تکرار شونده مثل نحوه خون‌گیری یا کالیبراسیون ترازوها.

کارگاه تخصصی کنترل کیفیت آزمایشگاهی (Laboratory QC) و تضمین کیفیت

کنترل کیفیت (Quality Control) قلب تپنده آزمایشگاه است که وظیفه پایش روزانه دقت (Precision) و صحت (Accuracy) نتایج را بر عهده دارد. در این دوره پیشرفته، شرکت‌کنندگان با عبور از مبانی ساده، با مفاهیم آماری پیچیده، قوانین وستگارد (Westgard Rules) و مدیریت ریسک در آزمایشگاه آشنا می‌شوند تا از خطاهای سیستماتیک و رندوم پیشگیری کنند.

بخش اول: مفاهیم آماری در کنترل کیفیت

تفسیر نتایج QC بدون دانش آماری ممکن نیست. تعاریف کلیدی عبارتند از:

• توزیع گوسی (Gaussian Distribution): درک منحنی زنگوله‌ای و توزیع طبیعی داده‌ها حول میانگین.
• انحراف معیار (SD) و ضریب تغییرات (CV%): شاخص‌های اصلی برای سنجش "دقت" یا تکرارپذیری تست‌ها.
• تعصب (Bias): شاخص سنجش "صحت" یا فاصله میانگین نتایج آزمایشگاه از مقدار واقعی (True Value).
• نمودارهای لوی-جنینگز (Levey-Jennings): آموزش رسم و تفسیر نمودارها برای پایش روزانه کنترل‌ها و تشخیص روندهای خارج از کنترل.

بخش دوم: قوانین وستگارد (Westgard Rules) و تفسیر خطا

چگونه متوجه شویم سیستم از کنترل خارج شده است؟ آموزش سیستم چندقاعده‌ای وستگارد:

• قانون 1-2s (هشدار): زمانی که یک کنترل خارج از محدوده ۲ انحراف معیار قرار می‌گیرد.
• قانون 1-3s (رد): نشان‌دهنده خطای رندوم یا شروع خطای سیستماتیک بزرگ.
• قانون 2-2s و 4-1s (رد): نشان‌دهنده خطای سیستماتیک (Systematic Error) ناشی از مشکلاتی مانند کالیبراسیون غلط یا فساد معرف‌ها.
• قانون R-4s: اختلاف شدید بین دو سطح کنترلی، نشان‌دهنده خطای رندوم بالا.

بخش سوم: کالیبراسیون و قابلیت ردیابی (Traceability)

تفاوت کالیبراسیون و کنترل کیفیت چیست؟

• زنجیره ردیابی اندازه شناسی: اتصال نتایج آزمایشگاه به مواد مرجع استاندارد بین‌المللی (CRM) برای تضمین صحت.
• تصحیح (Correction) و عدم قطعیت (Uncertainty): محاسبه عدم قطعیت اندازه‌گیری برای گزارش‌های حساس.
• دوره کالیبراسیون: تعیین فواصل زمانی مناسب برای کالیبراسیون پیپت‌ها، ترازوها و اسپکتروفتومترها بر اساس میزان کارکرد و ریسک.

بخش چهارم: کنترل کیفیت داخلی (IQC) در برابر ارزیابی کیفی خارجی (EQA)

برای اطمینان کامل، آزمایشگاه باید خود را با دیگران مقایسه کند:

• برنامه‌های مهارت‌آزمایی (Proficiency Testing - PT): نحوه آنالیز نمونه‌های مجهول ارسالی از نهادهای خارجی و تفسیر گزارش‌های Z-Score.
• تحلیل Root Cause Analysis (RCA): روش‌های ریشه‌یابی خطا (مانند نمودار استخوان ماهی) زمانی که نتایج PT غیرقابل قبول می‌شود.
• انتخاب مواد کنترلی: تفاوت سرم‌های کنترلی انسانی و حیوانی، و اهمیت "اثر ماتریکس" (Matrix Effect) در نتایج QC.

بخش پنجم: مدیریت ریسک و Six Sigma در آزمایشگاه

رویکردهای نوین برای کاهش خطا به سمت صفر:

• متریک سیگما (Sigma Metric): فرمول محاسبه عملکرد آزمایشگاه بر اساس Bias، CV و خطای کل مجاز (TEa).
• انتخاب استراتژی QC بر اساس سیگما: تعیین تعداد دفعات تکرار کنترل و قوانین وستگارد سخت‌گیرانه یا آسان‌گیرانه بر اساس کیفیت عملکرد تست.